Skip to main content

Full text of "Kovara Kurmanci-Enstîtuya Kurdî ya Parîsê"

See other formats


hejmar 20 



payîz 1996 



KURMANCl 

rojnameya taybetîya Enstîtuya kurdîya Parîsê h serpirsên zaravê kurmancî 



Jvbin et< /tf'w-if /te/f 'vo iff/if'v/vwaefm 
ijJecMjfwy vfçûrtêd 'Mwmtmcan 



Ehmedê Xanî 

(Sedsala XVII) 



SIMBEL 



(t) Biyik (f) Moustache (e) Moustache 








cî t-vi \-\ £± 1 1"» r\ **t 

i71111U»-.H/UV| 



Rengên simbêlan 



1- simbele sor 

2- simbêlê reş 

3- simbêlê kizirî 



4- simbêlê hennekirî 

5- simbêlê kerteboz (qerte- 
boz) 



Cmna 

^Êiskops^rnöyê 

ya 20emîn 

Civîna 20emîh ya Kurmancî li Biskops 
Arnöyê (Swêdê) di navbera 13-20. 10. 1996an de 
çêbû. Di vê civînê de kesên beşdar li ser tennên aborî, 
termên hiqûqî, devoka Qerejdaxê, îdyomên kurdî, 
cureyên simbêlan, ferhengoka Rq'aNûûHawaiêxebi- 
tîn. 

Di vê civînê de Mistefa Aydogan 
(Mêrdîn), Lutfî Baksî (Xerzan), Rojen Barnas 
(Diyarbekir), Abdullah Emîn Bêtasî (Behdînan), 
Salim Çeliker (Diyarbekir), Elîşêr (Wan), Rojan 
Hazim (Hekarî), Selam Nouman (Cizîrê), Mûsa 
Kaval (Hekarî), Hemîd Kiliçaslan (Mêrdîn), 
Mehmûd Lewendî (Qerejdax), Kendal Nezan 
(Diyarbekir), Zinar Soran (Dêrik), Behroz Sucaî 
(Şikak), Veysi Zeydanli (Bidlîs), Reşo Zîlan 
(Agirî) û Zeynelabîdîn Zinar (Batman) beşdar 
bûn. 



Çend pirsên mstnwîsînê 



Pirsa rastnivîsîna 
navên mirovan 



Heçî pirsa rastnivîsîna navên mirovan e, 
ne bi tenê di zaravayê kurmancî, lê bi 
awayekî giştî di zimanê kurdî de, bi 
rastî jî, pirsgirêkeke mezin e. 
Mezinbûna pirsgirêkê ne bi tenê ji 
hebûna hinde zarava û devokên kurdî 
ye. Lê, berî her tiştî, ji tunebûna lêkolî- 
nên hûr û kûr yên fonolojîk (dengnasî) 
e, ku bi me nîşan bide ka li kû û den- 
gên çilo hene. Hevpişkiya wan li kîjan 
deveran û di navbera kîjan zarava û 
devokan de hene. Ka guhirîna hin den- 



Reşo ZILAN 

gan çawan pêşde tên û herweha ban- 
dora dengên hin zimanên biyanî û 
cînar yên li ser zimanê me çi ne û hwd. 
Di gel vê yekê, nivîsîna kurdî bi çend 
alfabeyên têvel jî welê dike ku asten- 
gên heyî hê mezintir bibin. Zaravayên 
kurdî yên ku ketine nivîsarê jî, ji danîna 
hin normên zelalkirî bê par in. Ji lewra 
jî her kesek li gor kêfa xwe, a rastî jî li 
gor zimanê ku wî xwe pê kiriye xwan- 
de û bi xurtî ketiye bin bandor û tesîra 
wî, riyeke rastnivîsînê daye ber xwe. 

Em ê di vê nivîsarê de zêde li ser pir- 
sên dengan ranewestin. Lê, hewce ye 
ku em bi kêmanî piçekî li ser pirsa alfa- 
beyên ku kurdî pê têne nivîsîn, rawes- 



tin. Ew alfabe jî, sê alfabe ne; kîrîlî, 
'erebî û latînî. 

Ji van, heçî alfabeya kîrîlî ye, êdî ber bi 
mirinê diçe. Nema wek berê tête bi kar 
anîn. Lê bê guman edebiyateke dewle- 
mend ya zaravayê kurmancî pê hatiye 
nivîsîn. Piştî nemana Sovyetistanê, ew 
hêdî hêdî ji meydana nivîsînê winda 
bû. Cihê xwe ji alfabeya latînî re hişt. 
Dîsan jî, ji ber ku edebiyata ku bi kîrîlî 
derdiket, hema hema qet dernediket 
derveyê Sovyetistanê, ku bêtir piştî 
salên 1970yî giha destên Kurdên der- 
veyê Sovyetistanê, rê û awayên rastnivî- 
sîna wê çu bandor û tesîr li ser kurdiya 
bi tîpên latînî û 'erebî nekir. Rê û 
awayên rastnivîsîna wê, ku ketibû bin 
bandora rê û awayên rastinivîsîna zima- 
nê rûsî, her di nav Kurdên Sovyetistanê 
de bi kar hat. Ji xwe ne mumkun bû ku 
ew bibe alfabeyeke giştî ji bo hemû 
Kurdan û bi vî rengî ji aliyê wan ve jî 



Kurmancî • 215 > 



bête bi kar anîn. Ji lewra jî, di warê 
rastnivîsîna navên mirovan de, tiştekî 
ku mirov tê de wek sûdbexş bibîne, 
tune ye. Di vî warî de, pirsên ku ew 
tîne pêş her eynî pirsgirêk in, ku ji 
aliyê taybetmendiya xwe ve, di nivîsîna 
alfabeya 'erebî de hene. Ji ber vê yekê 
jî, em ê her yekser dest biavêjin alfa- 
beya 'erebî û pir bi kurtî li wan hûr 
bibin. Çi ne ev taybetmendî? Berî her 
tiştî, divê em bidin zanîn, ku sîstema 
alfabeya kîrîlîk û nivîsîn û rastnivîsîna 
wê û ya 'erebî, ji hev dûr in. Lê, bi 
tenê di warê rastnivîsîna navên mirovan 
de (herweha navên coxrafîk û hwd jî) 
hevpişkiyeke mezin di navbera herdû 
alfabeyan de heye. Ango di herdukan 
de jî nav li gor bilêvkirinê, ne ku li gor 
orjînalê têne nivîsîn. Hindek caran, ji 
ber tunebûna dengekî di wî zimanî de, 
bo nimûne dengê «H»yê di zimanê rûsî 
de û dengên wek Ç, F, G, J, P, V û hin 
dengdarên din di zimanê 'erebî de, 
dibe sedemê ku navên hinde mirovan 
bi rengekî din bête bi lêv kirin. Bê 
guman, alfabeyên modifîyekirî yên kur- 
diya kîrîlî û 'erebî, ji bo van dengan 
tîpên xweser danîne. Tevî vê jî, gelek 
caran navên bi riya van zimanan ketine 
nivîsîna kurdî ya bi alfabeyên kîrîlî û 
'erebî, her wek xwe mane û li gor 
bilêvkirina xwe ya kurdî nehatine 
guhartin û nivîsîn. 

Bi taybetî jî zimanê 'erebî hem bi riya 
dîn û hem jî bi riya alfabeyê gelek 
navên 'erebî, ku di nav Kurdan de mişe 
ne, wisan ku navên 'Ereb bi xwe li xwe 
nakin xistine nav Kurdan û di nav 
Kurdan de bûne navên birewac û nor- 
mal. Herweha bi vê riyê dengên ne 
kurdî jî, yên ji kurdî re pir xerîb in, 
ketine zimanê kurdî û nivîsîna wê. 

Ba.ş e, gelo em Kurd di gel hinde dij- 
wariyên heyî, pirsa rastnivîsîna navan 
çawan çareser bikin ? Bi a me, du rê 
hene li ber me. Ya yekê ew e, ku 
hema em bibêjin bila hemû li gor bilêv- 
kirina kurdî bêne nivîsîn. Bêî ku em 
guh bidin orjînala wan. Heye ku ev rê 
ji bo gelek kesan cazibedar be û her- 
weha kurdîkirina (kurdîfîzekirin) wan 
paqijî, zelalî, rewanî û rehetiyek be. Lê 
bê guman ev karekî zehf aloz û tevli- 
hev e, ku heke mirov vê riyê bide ber 
xwe, ji bin derketina hin barên ku ev 
rê bi xwe re tîne û dike nivîsara kurdî, 



ne gengaz e. Ji bilî vê yekê, ev dê bibe 
sebeba îzolekirina ziman û herwisan 
xwe li derveyê pêşdeçûnên piralî 
hîştinê. Riya didwan jî ew e, ku dan ser 
riya navneteweyî û li gor rê û normên 
navneteweyî yên hevpişk pêkanîna ras- 
tinvîsîna navan e. Bi a me, dê rêçeke 
weha rê ji ziman re xweş bike da ku 
ew di qalibeke neteweyî de îzole nemî- 
ne û rê li ber hin tengbîniyan jî bigire. 

Vêca pêdivî ye ku bête gotin, di warê 
nivîsîna navên mirovan de çend rê û 
normên navneteweyî yên hevpişk 
hene, ku zimanên tîpên latînî bi kar 
tînin ew ji rastinvîsa xwe re wek destûr 
danîne. Ew jî bi kurtî ev in: Zimanên 
ku alfabeya latînî bi kar tînin, navên ku 
bi alfabeya latînî hatine nivîsîn, weke 
ku ketine nivîsînê dinivîsin. Sadiqî orjî- 
nala wan dimînin. Eger di alfabeya wan 
de hin tîp tune bin jî, yan tîpa ku ji 
aliyê wêneya xwe ve herî nêzîk e yan jî 
tîpa ku ji bo dengê nêzîki wî hatiye 
danîn, bi kar tînin. Bo nimûne ; Di 
gelek zimanan de tîpên «ö, 0, a, a , s, ê, 
ê, ê, û, î, ş» û hwd tune ne. Ew di şûna 
wan de, tîpên ku nêzikî wêneyên wan 
in, wek «o, o, a, a, e, e, u, i, s» dinivîsin. 
Yan jî, ji bo dengê «ö»yê, «oe», ji bo 
dengê «a» û «ae»yê, «ae» ji bo dengê «ii»yê, 
«ue» bi kar tînin. Li gor vê, divê em di 
nivîsarên kurdî yên bi tîpên latînî de 
navên wek: Izetbegovic — > 
Izetbegovic, Misa — > Misa, Asa — > 
Asa, Göta — > Gota (Goeta) û Mûller 
— > Muller (Mueller) binivîsin. 

Herwek me got, divê em jî, di pirsa 
rastnivîsîna navên bi alfabeya latînî de 
sadiqî orjînala wan bimînin. Lê helbet ji 
bo rehetiyê di nav dukevanekê de 
bilêvkirina wan jî binivîsin. Bi vî rengî, 
navên ku ji aliyê nivîsînê ve gelekî 
çetin in, dikarin bi hêsanî bêne bi lêv 
kirin. 

Dibe ku ev di destpêkê de gelekî zeh- 
met bête xuya kirin. Lê, nemaze di vê 
dewranê de, dewrana ku teknolojiyê 
serê xwe hildaye û bi çargavî berê xwe 
daye deşt û rastên dawîtuneyî, divê em 
Kurd jî bizanibin ku ziman di çarço- 
veyeke teng de hew tête zîndan kirin. 
Divê em jî wek miletên din fêrî nivîsîn 
û xwandina navên biyanî bibin. 
Bizanibin ku guhirîna bi tenê tîpekê me 
tûşî sergêjiyên çendî mezin dikin. Bo 



nimûne: Navê -Corc-yê ewropî bi çend 
awayan tête nivîsîn; George, Georges, 
Georg, Gorge. Di qeyd, katalog, kom- 
piyûter û fêhrist û hwd de li navê - 
Corc- gerîn û ew bi rehetî dîtin ne gen- 
gaz e, ku heke ew nav, nemaze orîjîna- 
la wî, weha bi çend awayên curbicur 
hatibe nivîsîn. Ev pirsa han ne bi tenê ji 
bo navên ewropî, lê ji bo hinde zima- 
nên din jî hene. Di gel vê jî, hinde nav 
jî hene ku her weke nivîsandî têne bi 
lêv kirin. 

Çend nimûne: George Bush (Corc Bûş), 
Richard Nixon (Rîçird Nîkson), Tom 
Jones (Tom Cons), Bill Cosby (Bîl 
Kosbî), Vaclav Havel (Vaklav Havil), 
Kofi Annan (Kofî Annan), Theodore 
Pangalos (Teodor Pangalos), Netanyahu 
(Netanyahû), Kengo Wa Dondo (Kengo 
Wa Dongo), Franz Vranitzky (Frantz 
Vranîtzkî), Roger Lescot (Rojê Lesko), 
Viollette (Vîyolêt), Berisha (Berîşa), Le 
Pen (Lö Pen). 

Me divê em li vir bi têbîniyeke piçûk 
behs bikin, ku hinde nav hene ew di 
her zimanekî de bi rengekî têne nivîsîn 
û lê her zimanek jî wê li gor fonetîka 
xwe bi lêv dike. 

Wek: Mayk (Mayk), Mike (Mayk), Mike 
(Mîk), Micke (Mîke), Mike (Mîke) û 
hwd. 

Lê heçî navên ku ne bi latîni hatibin 
nivîsîn e, divê em jî li gor transkrîbsiyo- 
na wan ya navneteweyî binivîsin. 
Helbet gelek caran demûdezgehên wî 
welatî bi xwe li ser transkrîbsiyona 
navan, ku wê jî bi riya biryara ziman- 
nasên xwe û saziyên jê berpirsiyar, bi 
xelqê didin zanîn. Bo nimûne, Çînê 
berî çendsalekê norm û sîstema nû ya 
transkrîbsiyona navên çînî da daxuyanî 
kirin û got, ku ev cure transkrîbsiyona 
nû ya bi latînî nêzîktirê bilêvkirina orjî- 
nalê ye. Me divê hûn navên me yên 
çînî watov binivîsin. Welê jî bû. Êdî 
xelqê jî bi a wan kir û navên çînî li gor 
sîstema resmî ya transkrîbsiyona çînî 
nivîsandin. Jê çend nimûne: Deng 
Xiaoping (Deng Ksîyaopîng), Chang 
Kai-shek (Çîyang Kay-şek). 

Ji aliyekî din ve, navên ji alfabeya kîrîlî, 
divê li gor bilêvkirina kurdî bên nivîsîn. 



'216'Kurmancl 



Wek: Nîkîta Xrûşov, Gorbaçov, Yêltsîn, 
Maksîm Gorkî, Aleksandir Lebed, 
Pûşkîn, Mayakovskî û hwd. 

Heçî ji bo navên bi zimanê erebî ne, 
'Ereb bi xwe negihane biryarekê. 
Navên 'erebî, di xebatên zanistî de, 
wek her zimanekî rojhilatê, bi alfabeya 
traskrîbsiyona zimanên rojhilatî dinivî- 
sin. Lê di navnivîsîn û qeydan de, yan 
li gor alfabeya fransî yan jî ya îngilîzî 
dinivîsin. Welatên 'erebî yên ku ketibûn 
bin destên îngilîzan, li ser transkrîbsiyo- 
na îngilizî, yên ku ketibûn bin destên 
Fransîyan, li ser transkrîbsiyona fransî 
dimeşin. Bo nimûne: Eger navê camê- 
rekî Şukrî be û eger ew ji Sûriyê yan jî 
ji Cezayirê be, navê wî wek 
«Choukri/Choukry», na eger ji îraqê yan 
jî ji Misrê be, navê wî wek 
«Shoukry/Shoukri/Shokry/Shokri» dinivî- 
sin. Ji bilî vê, tevî ku 'ereb bi xwe 
navên xwe bi tîpên 'erebî bi rengên 
curbicur dinivîsin, her miletek jî wê li 
gor bilêvkirin û rastnivîsîna xwe dinivî- 
se. Wek navê Mihemed, ku bi van çend 
awayan li qelemê didin: Mohamed, 
Mohammed, Mohamad, Mohammad, 
Muhammed, Mehmet. 

Gelo em Kurd bi çi awayî binivisin? 
Divê em, çi navên 'erebî bin û çi jî yên 
farisî bin, ango navên ku traskribe 
dibin, li gor alfabeya kurdî binivîsin. 



Heçî navên ku 'erebî yan jî farisî ne, lê 
Kurd jî li xwe dikin û bi kar tînin, divê 
em wan li gor bilêvkirina kurdî binivî- 

sin. 

Ji bo têkneçûna zimanê me divê em bi 
xurtî hewl bidin ku nekevin bin ban- 
dor û tesîra zimanê neteweyên serdest 
û navan li gor rastivîsîn û bilêvkirina 
wan nenivîsin. Pêwist e em li vir bibê- 
jin, ku Kurdên bakur di vî warî de 
nimûneyeke helez radixin ber çavan. 
Ew, di nivîsarên xwe yên kurdî de, 
navên wek Xumeynî, Mehmûd, Ferhad, 
Ehmed, Evdilezîz, Siltan, Belqîz, 
Zeyneb, û hwd, wek Humeynî, 
Mahmût/Mehmût, Ferhat, 
Ahmet/Ehmet, Abdulazîz/Ebdulazîz, 
Sûltan/Sultan, Belkiz, Zeynep dinivîsin. 
Ji bo kesên ku tirkî nizanin, pêdivî ye 
ku mirov şerh bike, ku di zimanê tirkî 
de, gotinên tirkî di halê xwe yê nete- 
wandî de, ji bilî hin awarteyan, divê çu 
caran bi bêdengên nerm dawî nehên. Ji 
ber hindê jî Tirk li gor destûra zimanê 
xwe nikarin bibêjin Ferhad, Zeyneb û 
hwd. Ji ber ku «D» û «B» j i bêdengên 
dengên nerm in. Divê ji dêlva wan 
bêdengên «T» û «P»yê bi kar bînin û 
bibêjin Ferhat û Zeynep... 

Lê kurdî çi şol pê ye ! Divê kurdî li ser 
destûra zimanê xwe here, ne ya zima- 
nekî din. Ew nav çawan li gor fonetîka 



kurdî dihêne bi lêv kirin wisan jî bihê- 
ne nivîsîn. Ji lewra, di warê rastinvîsîna 
navên ji zimanê 'erebî ketine kurdî de, 
me divê em çend nimûneyan berpê.ş 
bikin. Navên ku bi gotina «Abd-»ê dest 
pê dikin, divê wek «Evd-» bêne nivîsîn. 
Wek: Evdal. Navên ku tê de veqetande- 
ka «-el-, -ul-, -us-,...» hene, divê li gor 
navan bi xwe yan wek «-il-» yan jî her «- 
ul-» bêne nivîsîn. Wek: Evdilmitelib, 
vdilrehman, Evdilsemed, Evdilmecid, 
Evdilmelîk, Evdilqadir, Evdilxaliq, 
Evdilxenî, Evdilkerîm, Evdilcebar. 
Navên ku bi gotina «-lah» dawî tên, divê 
li gor navan yan wek «-le» yan jî «-la» 
bêne nivîsîn. Wek:, Kerîmulla, Se'dulla, 
Evdille û hwd. Navên din jî her li gor 
bilêvkirina kurdî, wek: Silêman, Ûsiv, 
Cebar, Setar, Kamil, Feysel, Xalid, Xelîl, 
Xidir, Kerîm û hwd. Ji bo bilêvkirineke 
rast ya navên ku tê de dengê «'eyn» 
hene, mirov dikare vê nîşana han « ' » 
bi kar bîne. 

Wek: «'îsa, 'Emer, 'Umran, 'Isam, Si'ûd, 
Arif, Ne'man û hwd«. 

Herweha divê navên farisî jî li gor alfa- 
beya kurdî bên nivîsîn. Ev jî çend 
nimûne ne ji navên farisî: Xeyam, 
Firdewsî, Elî Ekber Vêlayetî, Xamêneî, 
Xelxalî, Jîla, Hesen Ebbasnejad, 
Fêreydûn Xosrozadê, Ferîborz 
Tebatebaîyan, Sîmîn Şahîndost, Jalê, 
Ehmed Şamlû, Qasimlû, Hesenpûr. 





îdyomên 


kurê 








(ii) 






Amadekar : Mustafa AYDOGAN 
Hemîd KILIÇASLAN 


kurdî 


tirkî 


fransizî 




îngihzi 


agir berra nav wan da: agir berda nav 


aralanna fitne fesat 


il a semê la discorde, 




he makes mischief (stirs up 


wan, agir xist nav wan; ew berdan hev 


soktu, başlanm belaya soktu 


l'animositê entre eux 




trouble) between them 


a (ya) wî lê hat: kêsa wî lê hatiye 


eline firsat geçti: şansi yaver gitti 


la chance lui a sourit; 
il a eu de la veine 




he was in luck, good luck 
(good fortune) smiled on him 


agir bi erdê xistin: fesadî 


fitne fesat yaratmak; 


semer la discorde 




make mischief, stir up trouble 


belav kirin; 


birbirine dûşûrmek 








aş betal kirin 


faaliyete son vermek 


cesser ses activitês 




to retire, to cease working 


av di navbera wan de naçe 


aralanndan su sizmiyor 


ils sont comme cul et 


chemise 


they are hank in glove, 


av reşand gunê wî: 1) vak 


I) eli boş çevirmek 


1) renvoyer quelqu'un 


bre- 


1) to send someone away 


vegerandin, 2) rê li ber 


2) başansina engel 


douille, les mains vides, 2) faire 


empty handed 2) to fail, to be 


biserketinê girtin 


olmak 


êchouer être fichu, être perdu, 


lost, lost without trace 


av û av çûn 


umulmaz bir şekilde yok olmak 


disparaître sans laisser de trace 




ava aşekî ji dev çûn; 


taacûp etmek, agzimn 


être êbahi, 




to be breathless, gqping with 


ava heft şorbeyan ji dev çûn: 


suyu akmak 


baver d'êtonnement 




astonishment 



Kurmancî • 217 '- 



pir ecêbmayî man 








ava buhurekî 


aym taragin bezi 


du même accabit, du même bord 


the same type, same side 


ava serî germ kirin 


başimn suyunu îsitmak, 


comploter la perte ou la mort 


plot against someone, plot 




ölûmûnû hazirlamak 


de quelqu'un 


someone's death 


avî: xerîb 


ecnebi, yabanci 


êtranger 


foreigner 


avî çûn, hawî çûn, ava wan bi cokekê 


kayb olmak 


se perdre, s'êgarer 


to get lost 


de naçe: li hevdu nakin 


anlaşamiyorlar 


ils ne peuvent pas se sentir 


they can't stand one another 


axê (derzîyê) biavêjî li 


igne atsan yere dûşmez; 






erdê nakeve: pir qelebalix e 


çok kalabahk 


foule três dense (oû une aiguille 
ne pourrait toucher terre) 


a dense crowd 


avêtin paş guhê xwe 


kulak ardi etmek 


faire la sourde oreille, nêgliger 


turn a deaf ear, neglect, 


ba bi ber guh ketin 


kulagina kar suyu kaçmak, 
sezmek 


avoir vent de quelque chause. 


to have wind of something 


ba ji ber çûn: perça wî danîn 


yatişmak, sakinleşmek 


s'apaiser, dêcolêrer 


to calm down, cool down 


ba ji te baran ji te 


kendi önerip kendi cayan 


qui propose et qui change d'avis 


someone who blows hot and 

cold 
to break wind, to fart 


ba bi ber ketin 


hava kaçirmak, yellenmek 


lacher des vents, pêter 


barê xwe li tajiyê kirin 


sermayeyi kediye yuklemek, 
iflas etmek 


faire faillite 


to go bankrupt, 


barê êzingê min 


Nuh deyip peygamber 
demeyen, inatçi 


têtu, tête de bois 


stubbom, mule headed 


baskê wî sist bûn; tengê wî sist bûn 


yelkenleri suya indirmek 


rabattre ses prêtentions 


toclimb down, to knuckle 
under 


basko kirin 


kolunu kanadim kirmak, 


couper les ailes de quelqu'un, 


hamstring someone 




giiçsûzleştirmek 


quelqu'un a l'impuissance 




basko nekirin 


fûtursûz yalan söylemek, 
desteksiz atmak 


mentir sans vergogne 


to lie shamelessly 


bav ji hev re çêkirin, bavê hev 


birbirini rezil etmek 


s'entre dêchirer, se couvrir 


sling mud (or abuse) at one 


anîn pêş çavê hev 




mutuellement de honte 


another 


bavê hev şewitandin: 


anasim aglatmak 


se dêchirer, s'entre-dêchirer 


to tear one another to pieces 


hevdu perîşan kirin 








bayê sor pê ketin 


eli ayagi tutulmak 


avoir pieds et poings liês; êtreto 


be tied hands and feet, 






immobilisê par le rhumatisme 


to be bed-ridden with rhuma 


bayê wî bilind e 


havalidir, fiyakahdir 


il a grand air, il a la superbe 


tism 

high and might, haughty 


bayê wî rabûye 


işleri yolunda 


il a le vent en poupe 


has the wind in his sails 


bayek ji ber serê xwe berdan 


tebdili hava etmek 


changer d'air 


change of air 


bê nan û xwê: bê wefa 


vefasiz 


infidêle, dêloyal 


unfaithful, disloyal 


bê serberate çûn; bê ser û bê 


iz birakmadan 


partir sans laisser de 


to leave will leaving 


berat çûn; bê ser û şûn çûn 


kaybolmak 


traces; disparaître 


an address, to disappear 


bê xwê bûn; bê tam bûn 


tatsiz olmak, mûnasebetsiz olmak 


être dêsagrêable, inconvenant 


to be disgreable, unsuitable 


bê zirav 


ödlek, korkak 


lache, poltron 


coward 


bêdil 


gönûlsûz 


involontaire 


unwilling, unintentional 


belika guhê wî xwê nade 


tmmiyor 


ile ne rêagit pas; il subit saas rêagir 


he does not react 


(ji yekî re) bêmal bûn 


vanm yogunu biri için 


être prêt a se sacrifier 


submits 




feda etmeye hazir olmak 


corps et ame pour quelqu'un 


to be ready to sacrifice oneself 
body and soul for someone 


ben bi lingan neketiye; 


kuralsiz; ipe sapa 


sans foi ni loi 


lawless and faithless 


bê hevsar 


gelmez 






bengî 


kara sevdali, mecnun 


amoureux fou, passionê 


madly in love 


bencxwarî 


deli, çilgm 


fou 


mad 


benê (benikê) dû şûjinê, 


birine ya da bir 


qui suit quelqu'un 


sameone who follows 


benikê dû hebanê: dûvik 


gruba uyan, tabi olan 


ou un groupe, qui s'adapte 


or adapts himself 






aux autres 


to a group or to others 


benê wî ragirtin, hevsarê wî kişandin 


dizginini tutmak, kontrolû elden 


le tenir en laisse, 


hold in leash 




birakmamak 


le contröler 




benik di guhê wî de rakirin 


umut vererek oyalamak 


tromper en donnant a 


to deceive by letting the 






espêrer pour gagner du temps 


other hope in vain so as to 
gain time 


bûn benîştê devê xelkê, qajikê ser 


dile dûşmek 


devenir l'objet de potins 


to be subject of gossip 


devê xelkê, ketin ser zar û zimanan 









■218'Kurmancî 



benîştê xwe lê nedanîn 


önemsememek 


ne pas accorder de l'importance 


to attach no importance 


benîştê xwe li awakî cûtin 


bildigini okumak, 
başkalanni umursamamak 


en faire a sa tête 


to do whatever he/she wants 


beqa dixesîne, kêça dixesîne, 


kaldinm mûhendisi, 


fainêant, tire-au-flanc 


loafer, idler 


sa xwê dike 


boş gezenlerin baş kalfasi 






berdasa xwe fire kirin 


bûyûk işlere kalkmak, 


entreprendre de grandes actions, 


undertake major operations 




girişmek 


êtendre son champ d'action 


widen his field of action 


(wek) berê li nav heriyê 


(söz için) lop diye 


(parole) qui fait mouche 


hits the nail on the head 


dayî, wek gula bihelînî kêb 


yerine oturmuş 






bergiya devê xwe nezanîn 


patavatsiz olmak, 


être impertinent; tenir 


cheeky, to express 




ne dedigini bilmemek 


des propos inconsidêrês 


irresponsible ideas 


berxê ber gelek maka; 


oportûnist, ilkesiz, 


opportuniste, 


opportunist 


çaralîxur (çaralîxwer) 


çikarci, her tarafta 


qui mange a tous 


plays both ends 




çikar arayan 


les rateliers 


against the middle 


bêtarê wî di xizna wî de be ; 


belasi kendisine kalsin 


que sa colêre, sa nuisance 


carred away by his anger 


bela wî li ber derê wî be, 


kimseye bulaşmasrn 


l'emporte lui-même 




bela wî jê re be 








bêtar 


mûsibet, bela 


calamitê, desastre 


disaster, calamity 


bêvil hatin, kirr hatin, 


kurtlanmak, cam sigara 


avoir envie de; cêder a 


give way to 


kirr rabûn, kurm hatin 


içmek istiyor 


une envie ou a une habitude 


(a habit, a desire) 


kurmê cixarê hate wî 




il a une forte envie de fumer 


he has a strong urge to smoke 


bêvila (pozê) xwe 


alinmak 


s'offusquer 


to take offense 


daleqandin; bêvila xwe kirin 








bêvil neşewitîn 


utanmamak.sikilmamak 


ne pas avoir honte, 


be shameless 






être effrontê, être sans gêne 


inflict a punishment 


bêvila yekî firikandin, 


burnunu sûrtmek, 


infliger une punition, 




gemirandin, mizdan 


dersini vermek, haddini bildirmek 


humilier 


humiliate 


bêvilbilind, kepîbilind, pozbilind, 


burnu havada, kibirli 


hautain 


haughty, nose-in the air, 


difinbilind, difinqilû, lûtberz 






conceited 


bi agirê yekî şewitîn; 


ateşine yanmak 


subir un prêjudice 


to suffer damages or harm 


di agirê yekî de şewitîn (sotin) 




a cause de quelq'un d'autre 


because of someone else 





Ferhengoka Roja 


Nû 








Amadekar : Hemîd KILIÇASLAN 


kurdî 


tirkî 


fransizî 


îngilîzî 


adinêrojê: roja din 
arsimî, bahorî, bapêşî, 


ertesi gûn 
nezle 


lendemain 
enrhumê 


the day after 
to have a cold 


avdak, hevdeyek, tayek 

axpîne; turabêlk, tirabêlk 

bafûr 

bedenparêzî 

bêkêr 


tel (saç teli) 
ufalanmiş toprak, 
tiryak 

bedenegitimi 
işe yaramaz 


persivi 
cheveu 
limon 

êducation physique 
vaurien 


hair 
alluvium 

physical training 

good for nothing, rascal 


berger, n.m. 
berger, n. 
bergor, alîgor 


yalvarma, yakarma 
vasi, araci, bakici 
kible duvannin oyu- 


supplication, priêre 
hêritier, intermêdiaire 
tombe musulmane 


prayer 

heir 

Moslem tomb inhere 




arak öluniin defne- 


oû le mort est placê 


the body is placed 




dildigi mezar turii 


dans une cavitê pra- 


in a cavity dug into 






tiquêe dans le mur 


a wall turned 






tournê vers la Mecque 


towards Mecca 


betar; bêtar 


afet, musibet 


dêsastre, calamitê 


calamity, disaster 


bîna 


gören 


qui voit, voyant 


sighted person 



Kurmancî '219' 



nebîn, kor, nebîna 


görmeyen, kör 


non voyant 


blind, unsighted 


nepenîn 


saklamak, gizlemek 


dissimuler, cacher 


to hide, to conceal 


nepenî 


gizli, göriinmeyen, 


secret, dissimulê, 


hidden, secret, 




sakli 


invisible 


invisible 


nimandin 


temsil etmek, göstermek 


reprêsenter 


to represent 


bizdonek 


korkak, ödlek 


poltron, peureux, 
froussard 


coward, fearful 


çilpandin 


çirpmak, çalmak 


chaparder, voler 


to pinch, to steal 


çarçik 


kare 


carrê 


square 


çavteng 


cimri, hasud 


avare, envieux 


miser 


çêrî; çêlî 


yavru 


petit, enfant 


the young (of an 
animal or bird), child 


çeng bûn 


firlamak 


1) bondir, 


1) to fly out, to leap 






2) se prêcipter 


out, 2) to rush 


çepel 


kötii, igrenç, rezil 


infame, odieux, 


disgusting, vile, 






vil, dêgoûtant 


infamous 


çîçik; çûk, çivîk, çûçik 


kuş 


oiseau 


bird 


çito; çawan, çilo, çere, çitil 


nasil 


comment 


how 


dêmanî 


yerlesik 


sêdentaire 


sedentery, settled 


derûd, derhûd 


kefil = 


garanteur, caution 


garantor 


bi dest û lepan şer kirin 


silahsiz, tekme tokat 
kavga etmek 


en venir aux mains 




destvala 


eliboş 


a mains vides 


empty-handed 


han, hawar 


imdat 


appel, secours 


help, aid 


hatin hana an 


birinin imdadina 


venir au secours 


to come to the 


hawara yekî 


gelmek 


de quelqu'un 


help (assitance) (oO 


duryan 


kavşak, yol ayinmi 


carrefour 


crossroads 


gî, gişt, hemî, hemû 


hepsi, tiimii 


tout, tous, totalitê 


all, the whole 


henzel: petîşok 


Ebu Cehil 


variêtê de pastêque 


wild and bitter 




karpuzu 


sauvage amêre 


water melon 


hêvişandin 


esirgemek, 
tasaruf etmek 


êpargner 


to save, to spare 


hilgivîn 


kaldirmak, 
yiikseltmek 


soulever 


to lift 


hûtin: hewtin 


havlama 


aboiement 


bark 


manegî 


soylu at 


cheval pur sang 


thorough breed 


mirêkar; minêkar 


arzulu, istekli 


dêsireux, aspirant 


eager, desirous, longing 


pêçek, qumatk 


kundak 


lange 


nappy 


pelasekî kerkît 


el tezgahinda 


tapi tissê avec un 


hand woven 




dokunmuş kilim 


mêtier manuel 


carpet 


pêmende 


yoksun 


privê, depourvu 


deprived 


pevçûn 


kavga 


querelle, bagarre 


quarrel, fight 


qelûnbesk, sibîl, qelûn 


pipo 


pipe 


pipe 


qulix 


nöbetçi 


gardien, veilleur 


watchman, guard 


rageşî 


hirçinlik 






serhişkî 


kalinkafalilik 


entêtement 


stubbornness 


sipîsax 


sapasaglam 


robuste, 


in good health 






en bonne santê 


robust 


sîsik, dendik 


çekirdek 


noyau 


nucleus, kernel (of a nut) 


solbend, nalbend 


nalbant 


marêchal-ferrant 


blacksmith 


şihîn, mêzin 


terazi 


balance 


scales 


tejber 


mefruşat 


meuble 


furniture 


tertepêl 


doktor muayenesi 


auscultation 


auscultation 


veniştin 


tiinemek 


se percher 


to perch 


veparimandin 


titremek, 


frissonner, frêmir 


to quake, 




silkelenmek 




to shudder, shiver 


zaye 


(onlann) iiriinleri 


produit, progêniture 


offspring 



■220* Kurmancî 



T) TS- 




^^rm&V? 


V / 


L 






simbêlpalik 


Ch^ 


«4 




»*y 


L 




s 


imbêlbadayî 


7 «*- 


w 

fm 


"^^y^^^S 


k/ 1 


L 






simbêlpîj 





simbêlxiştik 



^ l^ 


3 


"s/* 

u 


v> 




simbêlbor 



fe 



IC^ ' 



«o~^ 



^ 



simbêlzeytûnî 



simbêlgustîl, simbêlxelek 



L 



simbêlnivişt 







simbêlsivnik, simbêlgêzî 






Z, 




/ 




^ 



simbêljûjî 



Kurmancî '221 





Termên aborî 








(II) 


Amadekar : Salim ÇELIKER 


kurdî 


tirkî 


fransizî 


îngilîzî 


mezinbûn 


biiyume 


croissance 


growth 


lez 


hiz, siirat 


vitesse 


speed 


leza mezinbûnê 


biiyiime hizi 


vitesse de croissace 


speed of growth 


nisbet 


oran 


taux 


rate 


nisbeta mezinbûnê 


biiyiime orani 


taux de croissance 


rate of growth 


belavkirin 


dagitim 


distribution 


distribution 


hatinî, hatin 


gelir 


revenue 


income 


hatiniya kêm 


dar gelir 


faible revenue 


low income 


hatiniya bilind 


yiiksek gelir 


haut revenue 


high income 


guhêrbar 


degişken 


variable 


variable 


teraz 


denge 


êquilibre 


balance 


bi teraz 


dengeli 


êquilibrê 


balanced 


bê teraz 


dengesiz 


dêsêquilibrê 


unbalanced 


butçeya biteraz 


denk biitçe 


budget êquilibrê 


balanced budget 


terazname 


bilanço 


bilan 


balance sheet, assessment 


dewletgîrî 


devletçilik 


êtatisme 


statism 


dewletgîr 


develtçi 


êtatiste 


statist, partisan of state control 


Rêxistina Plankirinê 


Devlet Planlama 


Commissariat 


State Planing 


ya Dewletê 


Teşkilati 


national du Plan 


Organisation 


gerr 


dolaşim 


circulation 


circulation 


gerra xwînê 


kan dolaşimi 


circulation sanguine 


circulation of the blood 


gerra mal 


mal, eşya dolaşimi 


ciculation 


circulation of the 






des marchandises 


goods 


bacên yekser 


dolaysiz vergiler 


impöts directs 


direct taxes 


bacên neyekser 


dolayli vergiler 


impöts indirects 


indirect taxes 


rawestîn 


durgunluk 


stagnation 


stagnation 


rawestîna aborî 


ekonomik 


stagnation 


economic 




durgunluk 


êconomique 


stagnation 


siyaseta aborî 


ekonomi politikasi 


politique êconomique 


economic policy 


aborînas 


iktisatçi 


êcnonomiste 


economist 


kar 


1) iş, 2) kazanc, 


1) travail, occupation, 


1) work, labour, 




kar 


2) profit, bênêfice, 


job, 2) profit, benefit 


karker 


iŞÇi 


ouvrier 


worker, workman 


kardar 


çalişan 


qui a un emploi, 
salariê 


employed worker 


karmend 


memur 


employê, 


employee, 






fonctionnaire 


civil servant 


karbidest 


yönetici 


dirigeant 


official, ruler, leader 


kardêr 


işveren 


employeur 


employer 


xebitandin 


çaliştirmak, 


employer, 


to employ 




işletmek 


faire travailer 




xebitandin 


çaliştirma, işletme 


action d'employer, 
emploi 


employment 





■ 222 • Kurmancî 





Devoka Qerejdaxê 








(IV) 


Amadekar : Mahmûd LEWENDÎ 


kurdî 


tirkî 


fransizî 


îngilîzî 


kem 


kisa, kesik 


court, coupê, tronquê, 


short, cut, truncated, 






amputê 


amputated 


Ezpozjêkim kemoye, ezguhjêkim kerroye, bêarbêarê herroye 






kem kirin 


kisaltmak, (saç, 


êcourter, racourcir, 


to shorter, to truncate, 




tiiy v.s. gibi şeyleri) 


tronquer, amputer 


to amputate 




kesmek 






kerrax, çirpan 


tarla, bag ve bostan 


personne chargêe de la 


person responsable 




sulamada su 


rêpartition de l'eau dans 


for distribution of 




tevziatçisi 


l'agriculture et l'horticulture irrigation 


kerdî, kertik 


ark, evlek,ya da 


bordure d'une rigole 


bank of an irrigation 




kangin sirt kismi 


d'irrigation 


channel 


kerge, kergan 


1) uzûm kaynatma 


l) grand chaudron utilisê 


1) cauldron for boiling 




kazani, 2) bag 


pour faire bouillir le 


grape juice 




bozumu dibegi 


jus de raisin, 2) grand 
mortier de vendange 
pour presser le raisin 


2) vine press 


kerkere 


iriyan, iriyan kimse 


corpulent, massif, 


corpulent, big-bodied, 






armoire a glace 


stocky 


kerme, dirg 


ahirlarda kurumuş 


engrais animal 


manure 




giibre, kesek 


formê dans l'êtable 




kerkon 


eski kil çadir parçasi 


piêce d'êtoffe de 
tente en poils 




kertal 


kurumuş kenger 


chardon sechê 


dried thistle 


keramper: kerengper: 


kurumuş diken 






stiri û qirş û qalên hişk 








kerempero bi kû de ? Ba bi kû de bibe ! 








keskûsor, keskesor, 


gök kuşagi 


arc-en-ciel 


rainbow 


heftreng 








keşîş, keşe, qeşe 


papaz 


prêtre 


priest 


reben 


rahib 


moine 


monk 


metran 


piskopos 


êvêque 


bishop 


kevnûkot; kerkot 


kink dökiik, 


vieillerie, antiquaille, 


second hand 




eski piiskii 


friperie 


objects or clothes 


kewaşe, kewî 


kurumuş ot, dal, 


brindilles sêches 


dry sticks, thorns, or 




çali çirpi gibi şeyler 




twigs 


kewişandin 


budamak 


tailler, êmonder 


to trim, to prune 


kêlik, kêl 


mezar taşi 


pierre tombale 


tomb stone 


kêrt, kart 


25 kuruş dege- 


piêce de monnaie 


Turkish 25 kurus 




rindeki para birimi 


turque de 25 kurus; 


coin, 






quart de livre 


quarter of a lira 



Kurmancî • 223 • 



kêsrek, kêsek, kêstig, 


kesek 


motte de terre 


clod, lump of earth 


kêstil, kestek, guntil, şel 








kêş, nm 


serkeş, kiilhan beyi 


voyou, racaille, canaille 


rowdy, bully 


kêş, nf . 


kuyruk, ard arda 


queue (en file 


queue 




siraya girme 


indienne) 




kidê kidê, gidê gidê 


oglaga seslenirken 


locution utilisêe pour 


expression used 




kullanilan sözciik 


s'adresser aux 


for calling or 






agneaux 


adressing lambs 


kidik: karikê biçûk 


yeni dogmuş oglak 


l'agneau qui veint 
de naître 


new-born lamb 


kijole; qirş, qirjik 


kirişlerin iizerine 


brindilles êtalêes sur 


twigs placed over 




serilen çali çirpi 


les poutrelles pour 


roof beams for 




gibi şeyler 


couvrir le toit de 
maisons traditionnelles 


thatching a house 


kilandin 


yayik yaymak 


baratter 


to churcn (milk) 


kil, nm 


siirme 


khol, hohol 


kohl 


kil kirin, kil dan, 


sûrme çekmek 


mettre du khol autour putting kohl round 


kil kişandin 




des yeux 


the eyes 


kil, nm 


sallama 


action de balancer 


swinging 


kil kirin, kil dan 


sallamak 


balancer, secouer 


to swing, to shake 


kiraşo 


çamaşirci 


blanchisseuse 


washerwoman 


kirênek, kikirk, 


kikirdak 


cartillage 


cartillage, gristle 


kirkirîk, kirtik 








kirifandin 


kitir kitir yemek 


croquer 


to crunch, to eat with 
a crackling noise 


kitanbelaş, belaş, malbelaş 


keten bezi 


tissu en lin grossier 


rough linen cloth 


kivil 


hayvan postu 


peau d'animal 


undressed skin 


kix 


(çocuk dilinde) 


(dans le language 


nasty, dirty (child talk) 




pis, kötii şey, kaka 


enfantin) vilain.sale, mauvais 


kixs, kixsik 


sogan arpacigi 


êchalotte 


shallot, sping onion 


kiz 


yanik yiin kokusu 


odeur de laine brûlêe 


smell of burnt wool 


kizin 


burçak 


cesse 


common vetch 


kizirandin 


1) tiitsulemek 


1) flamber (une volaille), 


1) singe (feathers or 




alazlamak, 2) ka- 


brûler (poils, cheveux) 


hair), 2) stuck (to 




zandibi olmak, 


2) attacher, coller 


bottom of cooking 




tencere dibinin 


(pour une marmite) 


pot) 




tutuşmasi 






koçek 


köçek, iyi oynayan 


danseur 


dancer 


kodik 


agaç yada topraktan 


êcuelle, en sêbile, bol 


porringer, wooden 




yapilmiş kab 


en bois ou terre cuite 


bowl 


kodika parsê 


dilenci çanagi 


sêbile du mendiant 


begars' alms bowl 


kodika şivanan 


çoban çanagi 


êcuelle du berger 


shepherd's bowl 


kîp kirin 


kenetlemek, 


cramponner, 


to cling tightly, 




oturtmak 


lier fortement 


to bild tightly 




yerleştirmek 






kokim 


kocamiş, çok 
yaşli kimse 


vieillard.e 


very old person 


kolke: çûkeke wek beraşe ye 


sînga wê deqdeqî ye 






kolm, korm, lak, 


köpek yalagi 


auge (pour chiens) 


feeding bowl (for 


darîn, hewdik, qafik 






dogs) 


kone 


kurnaz 


rusê 


cuny 



• 224 • Kurmancî 



korx, cirn, conî, cunî 


oyuk taştan dibek, 


grand mortier en bois 


large wooden 




kurna 


ou en pierre 


or stone mortar 


kosre, kosere, berê kartîk 


bir cins zimpara 

taşi 

kadin giysilerinin 


emêri 




kobe 








kenarlanna başka bir 








kumaş parçasi ya da 








danteli dikme yoluyla 








yapilan işleme. 






koval 


sarmal, helezonik 


spiral, hêlicoîdal 


spiral, helicoidal 




Ferhengoka Hawarê 








(II) 


Amadekar : Zinar SORAN 


kurdî 


tirkî 


fransizî 


îngihzi 


bandev, miştî 


kar firtinasi 


tempête de neige 


snow storm 


berpê kirin 


sunmak, arz etmek 


prêsenter 


to present 


berwar 


yamaç 


versant, flanc 


slope, side (of a hill) 


berweq 


bir çeşit tiifek 


une sorte de fusil 


a kind of gun 


bîşeng, şêngebî, şorebî 


salkim sögut 


saule pleureur 


weeping willow 


bijandin 


arzu etmek, 


dêsirer, 


to desire, 




iştahi çekmek 


avoir envie de 


to want sth. 


çêlî 


yavru 


petit (d'un homme 


young (human or 






ou d'un animal) 


animal) 


daketî 


ahfad, torun 


descendant 


descendant 


fêlçakî: kiryara baş 


iyi fiil 


bonne action 


good turn, good deed 


gurmijîn 


kiikremek 


rugir (lion) 


to roar 


gurmist, kulmist, kulm 


yummk 


poing 


fist 


gizing 


şafak 


aube (du jour) 


dawn 


hingura êvarê 


magrib 


crêpuscule 


twilight, dusk 


hûrbijarî 


özenle 


avec soin, 
attentivement 


carefully 


keşaf 


izci 


scout 


boy scout 


kundayî 


işlenmiş sirmali 


brodê (de fil d'or 


gold or silver embroi- 






ou d'argent) 


dered 


kutefir 


selva kuşu, bildircin 


caille 


quail 


lêz 


kul, köle 


esclave 


slave 


lûç 


hile, oyun 


ruse, tricherie 


trick, cheating 


pêrû, bist, pêwr 


Siireya yildizi, iilker 


Plêiades 


the Pleiades 


piştdawî 


kiyamet 


jour du Jugement 


Doomsday, Last 






dernier 


Judgement 


qerepûşî 


kara puşu 


voile noir 


black veil 


qunders, qunederz, nf 


igne ardi 


point amêre 


backstitch 


zûxal, zûhêl, nf 


makas agzi, arûk, bez 
yada kumaş parçasi 






qurç, qurt, nf 


su yudumu 


gorgêe d'eau 


mouthful (of water) 



Kurmancî '225' 



qurçandin, daqurtandin 


yutmak 


avaler 


to swallow 


çavqurçkirin, çavqurçandin 


göz kirpma 


clignenent des yeux 


twinkling 


çav qurçandin, 


göz kirpmak 


faire de l'ceil, 


making eyes, winking 


çav qurç kirin 




cligner de l'ceil 


(at s.o.) 


rawes 


durak 


arrêt 


stop 


reşiş, rişêşk 


kisa siireli hafif 


pluie fine de 






yagmur 


courte durêe 




şapat 


kisa sûren serpinti 


petite pluie de 


birds nest build 






courte durêe 


with stones 


şapato 


havaya göre yer 
degiştiren, firsatçi 


opportuniste 


opportunist 


sehgura sibê, sewgurî 


alaca karanlik, fecir 


entre chien et loup 


at dusk, at twilight 


sergevaz: rêber, mezin 


lider, biiyiik 


leader, chef 


leader, chief 


serheng 


albay 


colonel 


colonel 


solîn, nf 


1) gonca, 2) çiçek 


1) boufon (de fleur), 


1) bud, rose bud, 




tarlasi, 3) taşlar- 


2) champs de fleurs, 


2) field of flowers, 




la yapilmiş kuş 


3) nid d'oiseau gravê 


3) bird nest graved 




yuvasi, 4) kiink 


sur la pierre, 4) con- 


on stone,4) earthen- 






duite d'eau en terre 


ware water pipe 


stiwar 


sabit, saglam 


robuste, solide 


robust, solid 


şemirandin 


1) terk etmek, birak- 


1) abandonner, 


1) to give up, to aban- 




mak 2) uyuşturmak 


2) engourdir 


don, 2) to (be) numb 


xew lê tewirîn 


uykusu kaçmak 


avoir du mal a dormir, 


to be unable to sleep 






perdre le sommeil 


to loose one's sleep 


totik; tutuk, qelefîsk, 


çömelme 


accroupissement 


squatting, crouching 


tondik, kundkî, qilûzk 








tût vedan 


çömelmek 


s'accroupir 


to squat, to crouch down 


vekît 


dikte 


dictêe 


dictation 


vekîtandin 


dikte etmek 


dicter 


to dictate 


vemaltin 


çevremek 


retrousser les 
manches 


to roll up one's sleeves 


vemiştin, şûştin 


yikamak 


laver 


to wash 


dest vemiştin, 


el yikamak, 


s'en laver les mains, 


to give up, to wash 
one's hands (of s.th) 


dest jê şûştin 


umudunu 




to give up, 




kesmek, 


renoncer 


to wash one's 




vaz geçmek 




hand of sth. 


warkoz, alkoz 


kişlak 


campement d'hiver 
(for animals, 


winter quarters 






(pour nomades) 


nomads or an army) 


werşeq 


vaşak 


lynx 


lynx 


werihîn, weşîn, werîn 


dökiilmek, dûşmek 


tomber (feuille, cheveu) 


to fall (hair, leaves) 


xaf, haf , diyar 


göriiniim, görme, 


en vue, a la vue 






huzur 




in view of 


çûn xaf a (haf a) yekî 


birini ziyarete 


rendre visite a 


to pay a visit to s.o. 




gitmek 


quelqu'un 




xwestî 


sözlû 


promise 


engaged to be 
married 


zandûr 


dehliz, oyuk 


corridor 


corridor 


zemberîş, balîv, balgî 


yastik 


oreiller 


pillow 


zikmakî 


fitrî, doguştan olan 


congênital 


congenital 



•226' Kurmancî 



zimag, nizar, keresî 


giineş görmeyen 


versant ne recevant 


sunless slope 




yamaç 


pas le soleil 




zîvar, hejar 


yoksul 


indigent, pauvre 


indigent, poor, needy 


zomp, mirc, geran 


balyoz 


masse, casse-pierres 


sledge hammer 



KEVIREN BIHADAR 



Amadekar: Reşo 2ÎLAN 



Kevirên bihadar : (î) Gem, gemstone, (t) kiymetli taşlar 

Berî her tiştî pêdivî ye, ku em piçekî li ser peyva kevir 
rawestin. Ji ber ku peyva kevir, di zaravayê kurmancî de, di 
hindek devokan de bi maneya zinar e, ango tehtekî mezin û 
qerase ye. Di cîhê peyva kevir de, ew peyva ber bi kar tînin. 
Ne bi tenê di hin devokên kurmancî de, lê di zaravayên din 
yên kurdî de jî ji bo peyva kevir, peyva ber tête bi kar anîn. 
Bo nimûne: bi zazî ber/bere, bi soranî, feylî, lorî û lekî berd. 
Vêca heçî peyva ber e, ji bilî maneya kevir, di kurmancî de 
xwedî çend maneyên din e jî. Wek: l.fêkî, meywe; semere, 
2.nekêmber, biber, 3-pêş, 4.rû, 5.hindav, îstiqamet, 6.dên 
(dîtin), temaşe û hwd. Ji bo ku em ji vê tevliheviyê bi dûr 
kevin, me çêtir dît ku em peyva kevir wek forma sereke bi 
kar bînin. 

Ji milekî din ve, mirov dikare di şûna kevirên bihadar de, 
herwekî ku di klasîka kurmancî ya Memê Alan de jî hatiye 
'emilandin, kevirên gewher jî bibêje. 

Kevirên bihadar li gor cîhên ku ew lê têne bi kar anîn, dibin 
3 tof: 

1. Yên ku wek xişir, xemil û xêz, têne bi kar anîn, 2. Yên 
ku wek derman û herweha ji bo armancên hunerî û teknîkî 



têne bi kar anîn, 3. Yên ku ji bo alavên navmalê, kinc, 
mobîlya, tablo, xemil û dekorasyonên mîmarî têne bi kar . 

Ji bilî vê, ew li gor şefafbûna xwe jî dibin çend tof: 

1. Tamşefaf, 2. Nîvşefaf, 3. Neşefaf 
Kevirên bihadar ji aliyê hişkbûna xwe ve jî dibin 3 tof: 

1. Hişk, 2. Nîvhişk, 3. Nerm 
Di sîstema senifandina kevir bihadar de, nirx û bihayê kevi- 
rên zînetê, li gor hişkbûn, taybetmendiyên optîkî û herweha 
li gor peydabûna wan tête tesbît kirin. Gewher yan jî kevi- 
rên bihadar ji kevirên zînetê yên dereceya 1, 2 û 3yan, lê 
kevir nîvçebihadar jî, ji kevirên zînetê yên dereceya 4 û 5an 
têne hesêb. Ev yeka han jî bûye sedema ku ew di sê tofan 
de bêne bi nav kirin: 

1. Kevirên bihadar, 2. Kevirên nîvçebihadar, 3. Kevirên 
xemlê 

Lê zanista nûjen ya kevirên bihadar bi vê senifandinê ne 
qayîl e. Ew hemû mîneral û kevirên ku ji bo xemlûrêzê têne 
bi kar anîn, wek kevirên bihadar bi nav dike. Ji lewra jî wê 
dike 2 tof: 

1, Kevirên bihadar yên mîneral 

Ku ev jî ji van koman pêk têt: 1. Element, 2. Sulfîd, 3. 
Halojenîd, 4. Oksîd, 5. Karbonat, 6. Sulfat, 7. Fosfat, 8. 
Sîlîkat, 9. Terkîbên organîk. 

2. Kevirên bihadar yên ne mîneral. 



kurdî 


tirkî 


fransizî 


îngilîzî 


almas (=elmas, almast) 


elmas 


diamant 


diamond 


(yûnanî : adamas) 








almasa reş 


kara elmas 


diamant noir 


black diamond 


almasa traşkirî 


yontulmuş elmas 


diamant taillê 


cut diamond 


almasa sertîrkî 


okucu biçiminde 


diamant taillê en 


a kind of dimonds in 


(=almasa peykanî) 


yontulmuş elmas 


forme de flêches 


the shape of arrow- 
heads 


almasa xaldar 


benekli elmas 


diamant tachetê 


a diamond with ablack 


(=almasa bixal) 






or red mark (worthless) 


almasa şîrîn 






a kind of diamond 


(=elmasa nebatî) 








almasa xam 


işlenmemiş elmas 


diamant brut 


unpolished diamond 



Kurmancî *227< 



korûnd: (sanskrîtî 


korindon 


coridon 


corundum 


kuruvinda) 








yaqût (=aqût) (yûnanî: 


yakut 


rubis 


ruby 


yakothos) 








yaqûta şîn 


gök yakut, safir 


saphir 


blue gem, saphire 


yaqûta zer 


san yakut 


topaze 


yellow gem, topaz 


yaqûta mor (=yaqûta 


mor yakut 


amêthyste 


amethyst 


binevşî) 








yaqûta le'l 


la'l yakut, grena 


grenat 


garnet 


yaqûta sor 


kirrmzi yakut 


rubis 


red gem, ruby 


yaqûta îskenderî 


Iskender yakutu 


rubis 


precious stones 






d'Alexandre 


gathered by 
Alexander's compa- 
nions when retuning 
from the regions of 
darkness 


yaqûta hinarî 


nar regi yakut 


rubis couleur 


pidgeon blood 






grenade 


ruby 


yaqûta seyyal 


seyyal yakut 


rubis de 


ruby 






premiêre eau 


of fine water 


yaqûta nerm 


yumuşak yakut 




poorer kind of 
precious stone 


yaqûta kesk 


yeşil yakut 


saphire vert 


green saphire 


yaqûta pembe 


pembe yakut 


rubis rose 


pink ruby 


yaqûta erxewanî 


erguvan regi 


rubis pourpre 


purple ruby 


[padparadscha] : (sanskrîtî) 


yakut 






yaqûta porteqalî 


turuncu yakut 


saphire orange 


orange saphire 


yaqûta spî 


beyaz yakut 


saphire blanc 


leukos saphire 


yaqûta xam 


işlenmemiş yakut 


rubis brut 


unpolished ruby 


le'l 


la'l 


rubis, grenat 


ruby 


le'la abdar (=le'la xoşav) 


la'l-i hoşab 


rubis de l ere eau 


a most brilliant ruby 


le'la pîvazî 




rubis rouge et 


a kind of red 






blanc 


and white ruby 


le'la serörkî 


ok ucu şeklinde 


rubis forme de tête 


a ruby of the shape 




oyutulmuş yakut 


de flêche portê en 


of an arrow-head 






boucle d'oreille 


worn as an eaning 


le'la doşabî 


şurup renkli 


rubis couleur 


a syrup - coloured 


(=le'la doşavî) 


yakut 


de syrop 


ruby 


le'la rehdar 


kusurlu yakut 


rubis ayant 


a ruby with a flaw 






un dêfaut 


or defect 


le'la nab 


lal-i nab 


rubis lustrê 


lustrous ruby 


le'la qulnekirî 


delinmemiş 


rubis non 


undrilled ruby 


(=le'la kunnekirî/nesimtî) 


yakut 


percê 




le'la yaqût 


la'l yakut 


grenat 


garnet, carbuncle 


lûlû (lû'lû') 


inci 


perle 


a pearl 


lûlûya meknûn 


kabugunda 


perle cachê dans 


a pearl concealed 




sakli inci 


sa coquille 


in its shell 


lûlûya munezzed 


seçkin inci 


perle en vue, 
espacêe 


pearls neatly strung 


lûlûya şehwer 


şahane inci 


perle royale, 


a pearl worthy of a 






três prêcieuse 


king, very precious pearl 



■ 228 • Kurmancî 



durr 


inci 


perle 


pearl 


durra 'Edenî 


Aden incisi 


perle d'Aden 


pearl of Aden 


durra giranmaye 


bûyuk ve de- 


perle prêcieuse 


precious and big 




gerli inci 




pearl 


durra xoşav 


şefaf inci 


perle de belle eau 


fine pearl 


durra menzûm 


dûzenli inci 


perle rêguliêre 


strung pearls 


durra meknûn 


kabugunda sakli 


perle cachê dans 


hidden pearl in its 




inci 


sa coquille 


shell 


durra nab 


parlak beyaz 


perle blanche 


shining white pearl 




inci 


brillante 




durra qulnekirî 


bakire inci 


perle vierge, 


virgin pearl, 


(=durra hunnekirî/nesimtî) 




non percêe 


unbored pearl 


durra nefîd 


inci dizisi 


rangêe de perles 


a string of pearls 


durra sedefnîşîn 


sedefte sakli inci 


perle lovêe dans 


a pearl which is still 






le nacre 


in its mother of pearl 


durra semîn 


iri ve degerli inci 


grosse perle 
pressieuse 


precious pearl 


durra sîrab 


iri inci 


grosse perle 


large pearl 


durra şehdane 


çok iri inci 


três grosse perle 


very large pearl 


durra şehwer 


şahane inci 


perle royale, 


magnificent 






magnifique 


pearl 


durra yêgane 


eşsiz inci 


perle sans pareille 


a matchless pearl 


durra yekdane 


ender inci 


perle rare 


rare pearl 


durra yekta 


ender ve 


perle rare et 


rare pearl, pearl 




degerli inci 


três prêcieuse 


of great price 


durra yêtîm 


öksûz inci 


perle solitaire, rare 


rare pearl 


pîroze (=pîrozank) 


firuze, tûrkuvaz 


turqoise 


turquoise 


mircan (=mercan) 


mercan 


corail 


coral 


mircana reş 


siyah mercan 


corail noir ou mort 


black coral 


sedef 


sedef 


nacre 


mother-of-pearl 


mirarî (=merwarî, megrît) 


inci 


perle 


pearl 


zimrûd 


zûmriit 


êmeraude 


emerald 


'eqîq (=heqîq) 


akik 


agate 


agate, carnelian 


'eqîqa Yêmenî 


akik-i Yemeni 


agate du Yêmen 


carnelian from Yemen 


topaz: (sanskrîtî: tapas) 


topaz 


topaze 


topaz 


topaza spî, şîn, zer, porteqalî, 


betyaz, mavi,san, 


topaze, blanc, bleu, 




qehweyî, kesk, pembe 


turuncu, kahve, 


jaune, orange, 






yeşil, pembe topaz 


maron, vert, roze 




zergûn: (farisî: zerdgoon) 


zirkon 


zircon 


zircon 


kehrîbar (=karîban) 


kehribar 


ambre 


amber, yellow 



Kurmancî '229' 



kehrîban, kahreban, karban) 






amber 


kevirê Olöyê =berê Oltîyê, 


siyah kehribar, 


ambre noir 


amber black 


kevirê Erzeromê, 


kara amber, Erzurum taşi, 




kehrîbara reş 


Oltu taşi) 






kevirê Silêmanî 


damarli akik 


onyx 


onyx 


kevirê lûle 


Eskişehir taşi, lûle taşi 


meerschaum 




qîlê fîlan (=kêlbeyê fîlan) 


fildişi 


ivoire 


ivory 


billûr (=krîstal, belor, belûr) 


kristal 


cristal 


crystal 


berzîvk (Kevirekî reş î wek 








yê Oltîyê ye) 








metalên bihadar 


kiymetli metaller 


mêtaux prêcieux 


precious metals 


zêr 


altin 


or 


gold 


zêrê zer 


san altin 


or jaune 


yellow gold 


zêrê spî 


beyaz altin 


or blanc 


white gold 


zîv 


giimûş 


argent 


silver 


platîn 


platin 


platine 


platinum 


Çend peyvên ku bi pêşekariya kevirên gewher ve 


peywendîdar in : 




almastraş (= elmastraş) 


elmas yontucusu 


diamantaire 


diamond cutter 


traştin, traş kirin (=daterişîn) 


yontmak 


tailler 


to cut 


traştin, traşkirin (=daterişandin) 


yontma, yontmak 


taille 


cutting 


li ser şuxilîn, li ser kar kirin 


işlemek 


incruster 


to encmst, to inlay 


liserşuxilîn, liserkarkirin 


işleme 


incrustation 


inlaying 


'eyar, 'iyar 


ayar 


carat 


carat 


zîvker 


gumûşçii; 


orfêvre, spêci- 


silversmith 




giimûş işleyen 


aliste d'argenterie 




zîvkerî 


giimûşçiilûk; 
gumiiş işlemeciligi 


argenterie 


silverware 


zîvfiroş 


gûmûşçû, 


marchand d'ob- 


silver jewelry 




giimûş satan 


jets en argent 


merchant 


zêrker 


kuyumcu; 


orfêvre en 


goldsmith 




altin işleyen 


bijoux d'or 


gold jewelry 


zêrkerî 


kuyumculuk; 


orfêverie de 


gold ware 




altin işlemeciligi 


bijoux d'or 


gold jewelry 


zêrfiroş 


kuyumcu, 


marchand de 


gold jewelery 




altin satan 


bijoux d'or 


merchant 



'230* Kurmancî